İçeriğe geç
Prof. Dr.Mehmet Emin Birpınar

Röportajlar

Türkiye’nin Gözünden İklim Müzakerelerinin İçyüzü

Yazı, 2018

İklim değişikliği uluslararası alanda devlet ve sivil toplum katılımının en yoğun olduğu konulardan biridir. İklim değişikliği ile mücadelede tüm paydaşlar yılda iki defa bir araya gelmektedir.Bunlardan biri Taraflar Konferansı olup, iklim değişikliğine dair kararlar bu toplantılarda alınmaktadır. Ara oturumlarda ise daha teknik toplantılar yapılmaktadır. Türkiye bütün bu süreçlere ilgili tüm kurumların temsilcilerinden oluşan bir heyet ile katılmaktadır.

İklim müzakereleri olarak kısaca adlandırabileceğimiz bu mecrada, ülkeler dört temel görüş etrafında kümelenmektedir. Birinci grup iklim değişikliğinde tarihi sorumluluğu olan sanayileşmiş, gelişmiş ve zengin ülkeler; ikinci grup gelişmekte olan, hızla büyüyen, kirletme potansiyeli yüksek ve zenginleşmeye çalışan ülkelerden oluşmaktadır. Üçüncü grup ülkeler, iklimin değişmesinden en çok zarar görecek olan az gelişmiş ülkeler olup, bir de iklim değişikliği sonucu deniz seviyesinin yükselmesiyle sular altında kalacak küçük ada devletleri ve deniz seviyesine yakın coğrafyalardaki ülkeler bulunmaktadır. İklim değişikliğine en çok sebep olan, fosil yakıtları çıkaran petrol ve kömür zengini ülkeleri de unutmamak gerekir. Genel olarak müzakerelerin bu grupların çıkar ve taleplerini dengelemek üzerine kurulduğunu söylemek yanlış olmayacaktır.

İklim değişikliği müzakerelerinin yoğun ve yüksek tansiyonlu geçmesinin sebebini sistemin, çevrenin korunmasını olduğu kadar, ekonomiyi, teknolojileri, kapasiteyi, kısaca ülkelerin kalkınmasını ilgilendirmesinde aramak gerekmektedir. Bu anlamda, gelişmekte olan ülkeler gelişmiş ülkelerin sanayi devriminden bu yana tarihsel sorumlulukları gereği finans, teknoloji ve kapasite geliştirme alanlarında kendilerine destek sağlamalarını yüksek sesle dile getirmektedirler. Çerçeve Sözleşme, Kyoto Protokolü ve Paris Anlaşması da buna olanak sağlamaktadır. Buna karşılık, gelişmiş ülkeler bu verilen veya verilecek desteklerin iklim değişikliği ile mücadele, özellikle iklim değişikliğinin etkilerine uyum anlamında gelişmekte olan ülkeler tarafından doğru ve yerinde kullanılmasını, verdikleri desteğin şeffaf ve açık şekilde kendilerine geri raporlanmasını beklemektedirler. Paris Anlaşması’nda düzenlenen, 2023 yılından itibaren her beş yılda bir gerçekleştirilecek olan küresel durum değerlendirmesi ile kimin, ne yaptığı ortaya konulacaktır.

Tüm bu müzakere ortamında Türkiye’nin kendine özgü bir durumu ve müzakere pozisyonu bulunmaktadır. İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi imzalanırken Türkiye, OECD ülkesi olması nedeniyle gelişmiş ülkelerin yer aldığı Ek-2 listesinde konumlandırılmış, ancak bu listede yer alan ülkelerin hem emisyon azaltımı, hem de finansal destek verme yükümlülüğü altında olması nedeniyle, ek listelerinden tamamen silinmeyi talep etmiş, 2007 yılında alınan kararla Ek-2 listesinden silinse de yalnızca emisyon azaltım yükümlülüğü olan ülkelerin bulunduğu Ek-1 listesinde kalmıştır. Akabinde alınan çeşitli kararlarla Türkiye’nin en azından 2020’ye kadar finans, teknoloji, kapasite geliştirme konularında desteklerden yararlanması için gelişmiş ülkelerin teşvik edilmesi öngörülmüş, ancak bu kararlar uygulanmamıştır.

Paris Anlaşması’nın müzakere edildiği tüm oturumlarda Türkiye sistemde kalmak için büyük çaba sarf ederek gerek müzakere odalarında, gerek diplomatik ve siyasi kanallardan, hızla gelişmekte olan bir ülke olarak sistem içerisinde kalması gerektiğini, Ek-1 listesinde Avrupa Birliği ülkesi olmayan ve gelişmiş ülke olarak da sayılamayacak olan üç ülkeden bir tanesi olduğunu (ki diğerleri geçiş ekonomisi ülkeleri olan Ukrayna ve Belarus’tur), emisyon azaltım potansiyelinin yüksek olduğunu ve iklim değişikliği ile mücadele için özellikle finans ve teknoloji desteklerinden yararlanması gerektiğini ısrarla ifade etmiştir. Paris Anlaşması, 2015 Zirvesi’nde kabul edildiği sırada dönemin Fransa Başbakanı Türkiye’nin dile getirdiği hususların çözülmesi için çalışacaklarını genel kurul kapanışında ifade etmiş ise de takip eden dönemde yapılan görüşmeler neticeye varamamıştır.

Türkiye’nin sorununa daha yakından bakılacak olunursa, Türkiye ile benzer gelişmişlik düzeyindeki diğer ülkeler (Meksika, Güney Kore) Çerçeve Sözleşme’nin eklerinde yer almıyor ve gelişmekte olan ülke sayılarak tüm finansal, teknolojik ve kapasite geliştirme imkânlarından faydalanabiliyorken, Türkiye’nin Ek-1 listesinde yer alması, özellikle Ek dışı ülkeler tarafından gelişmiş ülke olarak sayılmasına ve destek mekanizmaları kapılarının kapatılmasına sebebiyet vermektedir. Bu mekanizmalardan özellikle Yeşil İklim Fonu kritik öneme sahiptir. Zira gelişmekte olan ülkeler iklim değişikliği ile mücadele için hazırladıkları projeleri bahse konu fon sayesinde finanse etmektedirler(1).

Destek mekanizması kapılarının neden açılamadığı sorusunun cevabı ise çok nettir. İklim değişikliği müzakerelerinde alınan bütün kararlar Taraf ülkelerin oybirliğini gerektirmektedir. Gelişmekte olan ülkeler “G-77 ve Çin” müzakere grubu olarak Türkiye’nin taleplerinin karşılanmasına karşı çıkmakta ve oybirliğine ulaşılmasına engel olmaktadırlar. Bu direncin sebebini açıkça deklare etmeseler de sebebin özellikle finans desteğinin paylaşılmasında yaşanan sıkıntılar olduğu, pastaya yeni bir paydaş istemedikleri bilinmektedir. Bahsedilen grubun 133 ülkeden müteşekkil olduğu dikkate alındığında, Türkiye’nin sadece gelişmiş ülkelerin desteğini almasının yeterli olmadığı açıkça görülmektedir.

Türkiye, karşı karşıya olduğu manzaranın ciddiyetine son derece önem atfederek, sorunu gerek heyet içerisinde, gerek kurumlar arası üst düzey toplantılarda istişare etmiştir. Bu bağlamda, 2015’ten bu yana hem Taraflar Konferansı’nda, hem de ara oturumlarda tüm müzakere grupları, Yeşil İklim Fonu başta olmak üzere finans ve teknoloji mekanizmalarının yetkili temsilcileri, çok taraflı finans kuruluşları, BM İklim Değişikliği Sekretaryası ve BM Genel Sekreterliği ile hem teknik, hem de üst düzeyde ikili görüşmeler gerçekleştirilmiştir. Hatta G-77 ve Çin Grubu’nun direncini kırmak için grubun iç koordinasyon toplantısında sunum yapılarak, ülkemize yöneltilen sorular yanıtlanmıştır. Ayrıca, geçtiğimiz yıl 23. Taraflar Toplantısı dönem başkanı olan Fiji ve toplantıya ev sahipliği yapan Almanya, Türkiye’nin en azından Yeşil İklim Fonu’nun diğer finans kuruluşları ile gerçekleştirdiği projelerden faydalanabilmesi için karar alınmasına yönelik çalışma başlatmış ise de yukarıda belirtilen direnç devam ettiğinden oybirliği sağlanamamıştır.

Tüm bunlar yapılırken hem Sözleşme, hem de Paris Anlaşması altında gerçekleştirilen teknik müzakerelere de heyetimizce katılım sağlanmıştır. Özellikle 2015’ten bu yana kurum hafızasının güçlendirilmesi için gerek katılım sağlanan teknik oturumlar, gerekse ikili görüşmeler Bakanlığımızca titizlikle derlenerek kayıt altında tutulmaktadır.

bakılacak olunursa, hâlihazırda Paris Anlaşması’nın uygulanmasına yönelik olarak Paris Anlaşması Çalışma Programı çerçevesinde, Anlaşmanın uygulanmasına ilişkin teknik kuralların hazırlık müzakereleri devam etmektedir. Türkiye her ne kadar henüz Anlaşmaya taraf değil ise de bahse konu çalışma Çerçeve Sözleşme müzakereleri altında yürütüldüğünden,- Türkiye’nin söz ve karar alma sürecine etki etme hakkı bulunmaktadır. Türkiye, bu anlamda, kendi müzakere pozisyonu ve çıkarlarını gözeterek her bir gündem maddesine ilişkin oturumlara etkin şekilde katılmakta ve gerekli müdahalelerde bulunmaktadır. Ancak bu durum 2018 yılının sonunda Polonya’nın Katowice kentinde düzenlenecek olan 24. Taraflar Konferansı kapsamında Paris Anlaşması Taraflar Toplantısı resmi olarak açılınca ve Kural Kitabı resmi olarak kabul edilince sona erecektir. Çünkü Paris Anlaşması’na taraf olmayan devletlerin Anlaşmanın genel kurul toplantılarına ve ilerideki müzakerelerine yalnızca gözlemci sıfatı ile katılmaları mümkündür. Bu nedenle, 2018 yılı Eylül ayında Tayland’ın başkenti Bangkok’ta gerçekleştirilecek olan ve yalnızca Paris Anlaşması Çalışma Programı konularının ele alınacağı ara oturum, Türkiye’nin karar alma süreçlerine etki edebileceği son fırsat olarak değerlendirilmektedir.

Türkiye, iklim değişikliğinden en çok etkilenen alanlardan biri olan Akdeniz Havzası’nda bulunan bir ülke olarak, Birleşmiş Milletler çatısı altında devam eden iklim değişikliği müzakerelerinde sesini duyurmak için sistemin elverdiği tüm olanakları kullanmakta, iklim değişikliği ile ilgili uluslararası arenada tüm paydaşlarla görüşmekte, ulusal düzeyde ise ilgili kurumlar ile devamlı temas halinde bulunarak yeni ve etkili stratejiler üzerinde çalışmaktadır. İklim değişikliği müzakereleri gerek teknik oturumlar, gerekse Taraflar Konferansı anlamında Türkiye açısından oldukça kritik bir zamansal dönemece girmiştir. Bu bağlamda, gerek diplomatik, gerekse teknik mecralardaki girişimler, Türkiye’nin iklim değişikliği sisteminde hak ettiği yeri alana dek devam edecek ve iklim değişikliği ile mücadelede etkin bir rol üstlenmesinin önünü açacaktır.